Табиғат музейі

Музейдың негізгі қызметі

ХХ ғасыр — Қазақстанның зоологиялық ғылымы үшін өркендеу кезеңі болды: ғылыми ізденістер мен ашулар дәуірі. Оның басында фундаменталды зоологиялық зерттеулердің негізі қаланды.

Қазақстанда өткен ғасырдың қырқыншы жылдарынан бастап алпысыншы жылдардың басына дейін жинақталған ғылыми палеонтологиялық материалдар Зоология институтының жанынан Қазақстан Табиғат музейін құру идеясының пайда болуына негіз болды. Зоология институты ғалымдарының пікірінше, Қазақстанның жануарлар дүниесі ежелгі және қазіргі омыртқалы мен омыртқасыз жануарлардың биологиялық алуантүрлілігі арқылы көрсетілуі тиіс болатын. Бұл материалдарды институт ғалымдары 1950–60 жылдары далалық экспедициялар барысында жинап, зерттеген.

Аталған ұсыныс Зоология институтының Ғылыми кеңесінде талқыланып, оның мүшелері тарапынан белсенді қолдау тапты. Олар Қазақстан жануарлар дүниесіне қатысты жиналған материалдарды тек қор қоймаларында сақтау емес, олардың ең үздік үлгілерін болашақ Табиғат музейінің экспозицияларында көпшілік назарына ұсыну жөнінде шешім қабылдады. Осы бастамамен Қазақ КСР Ғылым академиясы Зоология институтының ғалымдары Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті, КСРО ҒА академигі Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың алдына шығып, бұл ұсынысты жеткізді. Академик Сәтбаев бұл идеяны қызу қолдап, қолдау көрсетті.

Осылайша, 1957 жылдан бастап Қазақ КСР ҒА Президиумының шешімі негізінде Ғылым академиясы жанынан Табиғат музейінің экспозицияларын құру жұмыстары басталды.

Табиғат музейінің бірінші директорыНурумов Тулеген Нуралиевич

1957

1957 жылы Зоология институтының директорының бұйрығымен Табиғат музейінің директоры болып Нурумов Тулеген Нуралиевич тағайындалды. Табиғат музейінің бірінші директоры Т.Н. Нұрумов, сондай-ақ палеозоология, энтомология, паразитология және гельминтология зертханаларының жетекші ғылыми қызметкерлері және ежелгі омыртқалы жануарлардың қаңқаларын қалпына келтіру және реставрациялау мамандары: Л.А. Майданович, Б.М. Кинашев, И.М. Дергачев

және қазіргі жануарлардың тұлыбын дайындайтын таксидермистер – Э.Ф. Родионов пен Т. Әсемқұлов музей экспозицияларын жасау жұмыстарына белсенді атсалысты. Оның ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында 1957 жылдан 1961 жылға дейін музейдің экспозициялық бөлімін құру және безендіру жұмыстары жүргізіліп, 1961 жылдың 29 сәуір айында музейдің ресми ашылуы жүзеге асты. Оның ашылуы біздің республикамыздың 40 жылдық мерей тойы уаытына тура келдi.

1974

1974 жылы Зоология институтының директорының бұйрығымен биология ғылымдарының кандидаты Пируза Аблаевна Тлеубердина Табиғат музейінің меңгерушісі болып тағайындалды.

1970-1980

1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында музейде Аренд Г., Жуйко Б., Морозов В., Голощапов А. сияқты зоолог-таксидермистер тобы жұмыс істеді. Олардың еңбегімен зоологиялық коллекциялар белсенді түрде толықтырыла бастады.

1985-1986

Музей жұмысы институт қызметімен тығыз байланысты болды: музей қызметкерлері ғылыми зерттеулер жүргізген, жыл сайын экспедицияларға шыққан, музей экспозициясын жетілдіруде еңбек етті. 1985-1986 жж. реконструкция нәтижесінде кәсіби суретшілердің көмегімен «Көктемгі дала. Сайғақтар», «Степное озеро», «Сосново-берёзовый лес», «Тұғaй. Іле өзені дельтасы», «Таулы көл» деген диорамалар жасалды. Витриналарда паразитология, энтомология, герпетология бойынша коллекциялар, жыртқыш, су-қайнаған және судың жанындағы құстардың чучелалары, Қызыл кітапқа енген сирек және жойылып бара жатқан жануарлар түрлері қойылды. 2006 ж. Ғылым Академиясының ғимаратында күрделі жөндеу жұмыстары салдарынан музейде толық демонтаж жүргізілді; барлық коллекциялар Зоология институтына сақтауға жіберілді. Бірегей диорамалар қайтарылмастан жоғалды.

2006–2010

Табиғат музейінің тарихындағы ең ауыр кезең 2006–2010 жылдар аралығында болды. Бұл кезең Қазақстан Республикасы Ғылым академиясы ғимаратының ұзақ мерзімді күрделі жөндеу жұмыстарына байланысты. Осы жылдары музей өз жұмысын тоқтатып, барлық палеонтологиялық және зоологиялық экспонаттар Зоология институтының жертөлесіндегі сақтау қоймасына уақытша көшірілді.

2010 жылдың ортасынан бастап Табиғат музейінің тарихында жаңа кезең басталды. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығы бойынша Табиғат музейін қайта қалпына келтіру жұмыстары Зоология институтына жүктеліп, музей енді басқа құрылымдық бөлімше — ҚР БҒМ Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының құрамында жұмыс істей бастады.

2012

2012 жылдың ортасында Табиғат музейінің палеонтологиялық залы қалпына келтіріліп, Халықаралық музейлер күніне орай келушілерге есігін айқара ашты.

2019

2019 жылы ҚР БҒМ Ғылым комитетінің «Ғылым ордасы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының директорының бұйрығымен PhD доктор Назымбетова Гульжан Шайзатқызы Табиғат музейінің меңгерушісі болып тағайындалды.

Назымбетова Гульжан Шайзатқызы шығармашылық және ұйымдастырушылық қабілеті бар маман ретінде 2019 жылдан бастап зоологиялық және палеонтологиялық экспонаттармен толықтыру жұмыстары жалғастырылып, зоологиялық залдың экспозициялары кезең-кезеңімен жасалды. Экспозициялар биотоптық топтарға бөлініп, ландшафтық қағида бойынша едендік диорамалар түрінде: «Құрғақ аквариум», «Таулы ландшафт», «Орманды-дала», «Шөлейт», «Сул ландшафты» диорамалары құрылды. «Энтомологиялық экспозиция» және «Қазақстанның акуласы» экспозициясы құрылды.

Галерея

Раздел не найден.

Музей қорын толықтыру

2021 жылы 15 қазанда Табиғат музейінің коллекциясы тағы бір құнды экспонатпен толықтырылды. Музейдің жанкүйері және тұрақты келушісі С.А. Мамонтов музейге акуланың қаңқасының сынығын сыйға тартты. Бұл табылған заттар соңғы бор дәуірінен эоценге дейінгі кезеңге жатады. Материал Батыс Қазақстанның Маңғыстау облысынан табылған, бұл оның тарихи және ғылыми маңызын арттырады.

Бұл сыйлық музейдің коллекциясын толықтыра отырып, сонымен қатар Қазақстанның ежелгі флорасы мен фаунасын зерттеуде жаңа мүмкіндіктер мен зерттеулер үшін негіз қалайды.

2020 жылдың көктемінде «Соколов-Сарыбай кен-байыту өндірістік бірлестігі» АҚ Қашар карьерінің оңтүстігінде жер қыртыстарын аршу барысында шамамен 40 метр тереңдіктен көлемі бір жарым метрге жететін ежелгі балықтың қаңқасы табылды. Бұл тапсырыс өңірдің бай тарихын көрсететін маңызды ғылыми олжа болды.

Табылған олжаны «Соколов-Сарыбай кен-байыту өндірістік бірлестігі» АҚ, жетекші ғылыми ұйым ретінде, Алматыдағы «Ғылым ордасы» Табиғат музейіне беруді ұйғарды. 2020 жылдың қыркүйек айында карантиндік жеңілдіктер аяқталғаннан кейін музей қызметкерлері Ақынов Ж.А. және Балатаев А.О. бұл балықтың қаңқасын топырақтан тазартып, Алматыға әкелді. Ғылыми зерттеулер мен қалыпқа келтіру жұмыстары аяқталған соң, эоцен кезеңінің балығы музейдің экспозициясында өз орнын алды.

2021 жылдың 7 шілдесінде Табиғат музейінде «Қашар карьеріндегі қазба балық қаңқасының ізі» атты жаңа экспонаттың тұсаукесері өтті. Бұл табылған жәдігер музейдің құнды коллекциясын толықтырып, ғылыми зерттеулер мен экологиялық білім беру саласында жаңа мүмкіндіктер ашты.

2021 жылдың 29 қыркүйегінде Табиғат музейінің коллекциясы жаңа экспонатпен толықтырылды — «ССГПО» АҚ Качарский карьерінің оңтүстік беткейін өңдеу барысында табылған тасқа айналған көне секвоия діңі. Бұл ерекше табылған экспонат музейдің геологиялық коллекциясын байыта отырып, аймақтың тарихы мен табиғи өзгерістерін зерттеуде маңызды рөл атқарады.

Музей меңгерушісі Гульжан Шайзатқызы Назымбетова және қызметкер А.Балатаев 2021 жылдың 4 қазанында тасқа айналған діңді музейге жеткізіп, ғылыми зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл көне секвоия діңі музейдің келушілеріне жер бетінің алуан түрлі экологиялық жүйелерінің қалай өзгергенін, уақыт өте келе табиғаттың қалай эволюцияланғанын көрсету үшін үлкен маңызға ие.

2017 жылдың соңы мен 2025 жылдың аяғына дейін Табиғат музейінде реставратор Ж.А. Акынов жұмыс істеді. Оның кәсіби еңбегінің арқасында музейдің зоологиялық және палеонтологиялық экспозициялары белсенді түрде толықтырыла бастады.

Акыновтың реставрациялық жұмыстарының нәтижесінде музейдің қорлары мен экспонаттары жаңартырылып, көшірмелер жасалды, бұл келушілерге табиғаттың әртүрлі кезеңдеріндегі жан-жануарлар мен өсімдіктер туралы терең түсінік алуға мүмкіндік берді. Оның еңбегі музейдің ғылыми және мәдени құндылығын арттырып, музейдің экспозицияларын жаңарту арқылы олардың сақтау сапасын да жақсартты.

Гульжан Шайзатқызы Назымбетова — ғалым әрі Табиғат музейінің жетекшісі болғандықтан, оның ғылыми зерттеу жұмыстары мен экспедицияларға жиі шығуы музей қорын толықтыруға елеулі үлес қосты. Оның жетекшілігімен музейдің экспозициялары жаңарып, жаңа ғылыми деректермен толықтырылды.

Назымбетова Г.Ш. музейді кәсіби біліктілікті арттыру, жаңа ғылыми көзқарастарды қалыптастыру және экологиялық білімді насихаттау мақсатында түрлі дөңгелек үстелдер, конференциялар, шеберлік сабақтары мен дәрістер өткізетін алаңға айналдырды. Бұл бастамалар музейді ғылыми қоғамдастықтың және жалпы жұртшылықтың назарында ұстап, жаңа аудиторияларды тартуға бағытталды. Музейдің мұндай іс-шаралар мен оқыту процесі табиғат қорғау мен экология мәселелерін талқылау үшін маңызды алаңға айналды.

Экспозицияның негізін құраған Зоология Институтының ғылыми жинақ материалдар қоры болды, олардың кейбірі әлемде еш бір жерде жоқ. Қазақстан Торғай ойпаты мен Текес ойпатынан, Солтүстік Арал, Есіл, Ертіс маңайларынан табылған бірегей олжалардың арқасында әлемге танымал болды.

Музейдің негізгі мақсаты - ежелгі геологиялық дәуірден қазіргі күнге дейінгі қарапайым тіршілік иесінен жоғары құрылымдыларға дейін Қазақстанның жануарлар әлемінің бай алуан түрлілігін көрсету.

Музей білімі және ғылымы

Музейде жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған бірнеше дәріс өткізілді, олардың тақырыптары:

«Палеозоология және биоалуандылық»
«Қазақ жерінің ежелгі жануарлары»
«Қазақстанның Қызыл кітабына енген жануарлары»
«Қазақстандағы жәндіктердің биоалуантүрлілігі»
«Жәндіктер — жердегі бунақденелілер»
«Жануарлар дүниесінде және адамның шаруашылығында омыртқасыздардың рөлі»

Бұл дәрістерді Табиғат музейінің меңгерушісі, ғалым Гульжан Шайзатқызы Назымбетова оқыды. Студенттер дәріс барысында палеозоология мен биоалуандылық туралы теориялық мәліметтермен танысып, музейдің бірегей экспозициялық материалдарын зерттеп, танысты.

Дәріс студенттер үшін ерекше тәжірибе болды, себебі олар табиғаттың түрлі кезеңдеріндегі өмірді зерттеу арқылы экология және биология пәндері бойынша білімдерін тереңдетті. Сонымен қатар, бұл дәрістер студенттердің болашақ кәсіби қызметінде қажетті экологиялық және биологиялық тақырыптар бойынша құнды білім мен дағдыларды қалыптастыруға ықпал етті. Музейдің мұндай іс-шаралары студенттердің теориялық білімдерін практикамен ұштастырып, олардың кәсіби дағдыларын дамытуға көмектеседі.

2023 жылы Табиғат музейінде музей меңгерушісі Назымбетова Гульжан Шайзатқызының жетекшілігімен және ғылыми қызметкерелер Дүниежүзілік жабайы табиғатты, сирек және жойылу алдындағы флора мен фаунаны қорғаудың маңыздылығын насихаттау мақсатында «Жабайы табиғатты қорғау мақсатындағы ынтымақтастық» тақырыбында оқу-семинар ұйымдастырылып өткізілді. Семинар жұмысына «Ғылым ордасы» музей қызметкерлері, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің оқытушысы Махамбетов М.Ж., ҚР ҒЖБМ ҒК Зоология институтының ғылыми қызметкерлері Абдикеримов Ж.Д., Балатаев А.О., Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің Агробиология факультетінің оқытушылары Абубакиров Н.П., Сәйкенов Б.Р., Муратова А., Шибекеева А.М., Жолдасбек Г., Куандыкова Э.М., Сагидолдина Ж.Е., Муташева Г.С., сондай-ақ экология мамандығы бойынша білім алып жүрген 3 курс студенттері және Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ғылыми биология мамандығы бойынша білім алып жүрген 3 курс студенттері қатысты.

«Жабайы табиғатты қорғау мақсатындағы ынтымақтастық» оқу семинар сәттері

2021 жылдың 26–27 тамыз күндері Алматы қаласында Табиғат музейінің 60 жылдық мерейтойына орай, «Қазақстан жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі: геологиялық өткен дәуірлер мен қазіргі кезең» тақырыбында халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Конференцияға Қазақстанның және шетелдің ғылыми қоғамдастығының өкілдері, экологтар, зоологтар, палеонтологтар мен университет ғалымдары қатысты.

Конференцияның басты мақсаты — Қазақстанның жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігін зерттеу, геологиялық өткен дәуірлер мен қазіргі кезеңдегі түрлердің өзгеруі мен даму динамикасын талқылау. Бұл іс-шара Қазақстанның экологиялық жағдайы мен биоалуантүрлілігін сақтау мәселелерін талқылауға бағытталды.

17.09.2023 ж. Бағдарламалық мақсатты қаржыландыру аясында IRN BR28713619 «Палеонтология, зоология, археология және археография қор жинақтарының пәнаралық зерттеу және жаңа материалдармен толықтырылуы («Ғылым ордасы» музейлері негізінде)» бағдарламасының тақырыбына сәйкес ғылыми семинар өтті.

Семинар барысында баяндамашылар өз баяндамаларын ұсынды, сондай-ақ шеберлік сабақтары мен көрме ұйымдастырылды. Семинардың негізгі мақсаты — палеонтология, зоология, археология және археография салаларындағы қор жинақтарының пәнаралық зерттеу нәтижелерін және жаңа материалдармен толықтыруды талқылау болды.

Сонымен қатар, қатысушыларға музейлердің қалыптасу тарихы, ғылыми зертханалар қызметі мен реставрация жұмыстары туралы тың ақпараттар ұсынылды. Бұл шара ғылыми қызметкерлер мен мамандар арасында ақпарат алмасуды және зерттеу бағыттарын талқылауды қамтамасыз етті.

Музейде 2011–2025 жылдар аралығында «Рухани жаңғыру» патриоттық бағдарламасын іске асыру мақсатында жыл сайын «Қазақстан жәндіктерінің таңғажайып әлемі» мен «Қазақстанның жануарлар әлемі» атты және тағы басқада туған елдің табиғатына байланысты тақырыпта балалар сурет байқаулары ұйымдастырылып келеді. Бұл байқаулар жас ұрпақтың туған жердің табиғаты мен қоршаған ортасын танып-білуіне және экологиялық білімдерін тереңдетуге мүмкіндік береді.

Мұндай шаралар балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, табиғатқа деген сүйіспеншілікті арттыруға және олардың қоршаған ортаға деген жауапкершілігін нығайтуға бағытталған. Байқаулардың басты мақсаты — жас ұрпаққа табиғат пен экология туралы білім беру арқылы олардың еліміздегі биоәртүрлілікті қорғауға деген қызығушылықтарын ояту. Іс-шара қорытындысы бойынша жұмыстар авторларына, сондай-ақ мұғалімдер мен изостудия жетекшілеріне шығармашылықтары мен еңбектері үшін дипломдар, сертификаттар мен естелік сыйлықтар табысталды. Мұндай марапаттар қатысушыларды ынталандырып, табиғатты қорғау мен экологияны насихаттауға бағытталған болашақ жобаларға қатысуға, әрі қарай дамуға шабыт береді.

Жыл сайын түрлі мектептердің мүмкіндігі шектеулі балалары мәдени-қайырымдылық негізінде Табиғат музейінің экспозицияларымен танысады. Өз кезегінде музей әрдайым қолдау көрсетіп, мүмкіндігі шектеулі балалардың ағартушылық өміріне белсене қатысуға тырысады.

Табиғат музейіне қайырымдылық негізінде көп балалы және аз қамтылған отбасылардан шыққан 110 бала, сондай-ақ толық емес отбасы балалары келді. Бұл балалар «Бөбек» ұлттық ғылыми-тәжірибелік оқу-сауықтыру орталығына денсаулықтарын нығайту мақсатында республиканың барлық аймақтарынан келген. Музейгеа сапар барысында олар музейдің экспозицияларымен танысып, білім алу мен мәдени іс-шараларға қатысу мүмкіндігін алды.

Табиғат музейі жыл сайын көшпелі көрмелер ұйымдастырып, елдің түрлі аймақтарында табиғаттың байлығы мен биоәртүрлілігін таныстырады. Бұл көрмелердің мақсаты — халықты қоршаған ортаны қорғауға және табиғатты сақтаудың маңыздылығына назар аударту, сондай-ақ музейдің зоологиялық коллекцияларымен таныстыру. Көшпелі көрмелер балалар мен ересектерге табиғат әлемін тереңірек түсінуге мүмкіндік беріп, экологиялық білімді кеңінен таратуға бағытталған.

Табиғат музейі көшпелі көрмесі музей қорынан "Құстар әлемі" көрмесі «Апорт» сауда ойын-сауық моллында 2020 жылдың қараша-желтоқан айында өтті. Бұл көрме көрермендірдің ыстық ықыласына бөленді.

2022 жыл 1 сәуірде жыл сайын бүкіл планетада Халықаралық құстар күні – экологиялық мерекесі атап өтетінін ескерген Табиғат музейі қанатты достарымызға арналған «Қазақстан құстарының алуан түрлілігі» көрмесін өткізді.

Табиғат музейі әртүрлі білім беру және ғылыми мекемелермен, экологиялық ұйымдармен, мектептермен, жоғары оқу орындарымен тығыз ынтымақтастық орнатады. Бұл өзара әрекеттестік музей жұмысының аясын кеңейтіп, қоршаған ортаны қорғау, экологиялық тәрбие беру және табиғат туралы ғылыми білімді насихаттау бағытындағы бірлескен жобалар мен іс-шараларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Табиғат музейі ынтымақтастық орнатады

2022 жылы Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры Мырзабек Құдайберлі мен музейдің "Табиғат және экология" бөлімінің эколог маманы Кенжеғұлова Дина "Ғылым ордасы" Табиғат музейінің жұмысымен арнайы танысу үшін келген. Музей директоры Мырзабек Құдайберлі: «Келгендегі басты мақсатымыз музейлер арасында тәжірибелік қарым-қатынас орнату», - деп атап өтті.

Қонақтарға “Ғылым ордасы” Табиғат музейінің меңгерушісі Гүлжан Назымбетова арнайы экскурсия жүргізіп, әрбір экспонаттың тарихымен және маңызымен таныстырды. Музейдің 60 жылдық тарихы бар екендігіне байланысты, мұндай маңызды кезеңдер мен қызықты ақпараттарды бір кездесуде толықтай жеткізу мүмкін болмағандықтан, екі жақ әлі де кездесіп, толығырақ ақпарат алмасуға уағдаласты.

Экскурсия соңында Құдайберлі Рахымбекұлы Гүлжан Шайзатқызына Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі жайлы кітаптарды сыйға тартып, осы ынтымақтастықтың маңызды әрі пайдалы екендігін білдірді. Сонымен қатар, Гүлжан Назымбетова Ақмола облыстық музейінің қызметкерлеріне дәріс оқып, музей саласындағы тәжірибесі мен білген-түйгендерімен бөлісуге шақырды.